خانه مهربان

اگر دلتان براي قدم زدن در كوچه‌پس‌كوچه‌هاي قديمي تهران تنگ شده و مي‌خواهيد در دل تاريخ قدم بزنيد، پيشنهاد مي‌كنيم اين نوشته را تا انتها بخوانيد. چون در آن قرار است با هم به خانه مهربان در محله عودلاجان برويم.

خانه مهربان عودلاجان كجاست؟

خانه مهربان، معروف به خانه سوگولي ناصرالدين شاه، از جاهاي ديدني تهران در يكي از محله‌هاي قديمي پايتخت به نام عودلاجان قرار دارد؛ محله‌اي كه هنوز بافت قديمي خود را حفظ كرده است و با قدم زدن در ميان كوچه‌هاي آن، مي‌توانيد سفري به گذشته‌هاي نه چندان دور داشته باشيد. قديمي‌هاي بازار، اين محله را با نام اودلاجان نيز به ياد مي‌آورند. اين محله در سال ۱۳۸۴ در فهرست ميراث ملي كشور به ثبت رسيده است.

محله عودلاجان يا اودلاجان از غرب به خيابان ناصرخسرو، از شرق به خيابان ري، از شمال به خيابان اميركبير و از جنوب به خيابان ۱۵ خرداد محدود مي‌شود. اين محله خود شامل سه محله يا خيابان اصلي با نام‌هاي امامزاده يحيي، پامنار و ناصرخسرو است. محله عودلاجان به خانه‌هاي تاريخي و قديمي شهرت دارد؛ يكي از اين خانه‌هاي قديمي، خانه مهربان است. در ميان محله عودلاجان در خيابان اميركبير، كوچه‌اي به نام علي‌رضا جاويدي (گذر ميرزا محمود وزير) وجود دارد. در ابتداي كوچه، تابلوي زيباي خانه مهربان عودلاجان را خواهيد ديد كه شما را به نبش كوچه فيروزكوهي و اين خانه كهن هدايت مي‌كند.

گلدان‌هاي سفالي دور حوض آبي فيروزه‌اي خانه مهربان شما را به ياد خانه مادربزرگ‌ها مي‌اندازند

وارد خانه مهربان كه مي‌شويد در ميانه خانه حوض آبي فيروزه‌اي قديمي را مي‌بينيد كه دورتادور آن، گلدان‌هاي سفالي با گل‌هاي رنگارنگ خودنمايي مي‌كنند و شما را به ياد خاطرات دوران كودكي خود از خانه مادربزرگ‌ها مي‌اندازند. اين گلدان‌هاي زيبا مسير روي پله‌ها تا روي ايوان و ورودي خانه را نيز تزيين كرده‌اند.

علاوه بر اين، در ميان ستون‌هاي خانه و روي نرده‌هاي ايوان نيز گل‌هاي شعمداني خانه كرده‌اند و اگر ساعتي را روي ايوان شمالي بگذرانيد، مهمان منظره‌اي زيبا از درختان قديمي خواهيد بود. 

مسير دسترسي به خانه مهربان عودلاجان 

براي رفتن به خانه مهربان كافي است تا خود را به نزديكي بازار بزرگ تهران برسانيد. اين منطقه در طرح ترافيك قرار دارد و ممكن است براي رسيدن به آن تا پيش از ساعت اتمام طرح ترافيك، يعني ساعت هفت عصر، به مشكل بربخوريد؛ اما اگر قصد داريد با ماشين شخصي خود را به منطقه برسانيد، از طريق بزرگراه امام علي شمال به جنوب وارد تونل اميركبير و سه راه امين حضور شده يا از بزرگراه امام علي شمال به جنوب وارد بزرگراه محلاتي شويد و سپس خود را به خيابان جاويدي برسانيد. كمي جلوتر سر نبش كوچه فيروزكوهي خانه مهربان را خواهيد ديد.

فراموش نكنيد كه خانه مهربان تنها تا ساعت پنج عصر پذيراي بازديدكنندگان است؛ پس براي رسيدن به ساعات بازديد مي‌توانيد با وسايل حمل و نقل عمومي برنامه‌ريزي كنيد و منتظر اتمام ساعات طرح ترافيك نباشيد. براي رسيدن به اين منطقه مي‌توانيد از طريق خطوط مختلف مترو خود را به نزديك‌ترين ايستگاه يعني بهارستان (يا مترو پانزده خرداد) برسانيد. از آنجا تا خانه مهربان فقط در حدود ۱۵ دقيقه پياده‌وري در پيش خواهيد داشت.

ايستگاه بهارستان در خيابان دانش‌سرا واقع شده است و شما مي‌توانيد از خيابان دانش‌سرا پياده به خيابان كمال‌الملك و از آنجا به خيابان مصطفي خميني برويد. از خيابان مصطفي خميني وارد خيابان بحرالعلوم شويد و سپس خود را به خيابان جاويدي و خانه مهربان برسانيد.

• آدرس خانه مهربان عودلاجان: تهران، خيابان مصطفي خميني، خيابان بحرالعلوم، خيابان جاويدي، خانه مهربان عودلاجان (مشاهده روي نقشه)

تاريخچه خانه مهربان

تهران در عصر ناصرالدين شاه از محلاتي همچون ارگ، دولت، سنگلج، بازار، چاله و عودلاجان تشكيل شده بود. محله عودلاجان قدمتي پيش از چهار قرن دارد. اين محله با دو هزار و ۶۱۹ خانه و ۱۴۶ دكان يكي از بزرگ‌ترين و عيان‌نشين‌ترين محله‌هاي تهران قديم به شمار مي‌رفته است.

عودلاجان محل سكونت افرادي مشهور در دوره قاجار همچون قوام‌الدوله، مدرس، موتمن الاطبا، امين نظام، ملك‌شعرا و خاندان مستوفي بوده است. به واسطه نزديكي اين محل به ارگ و كاخ شاه، اكثر افراد ساكن در اين محله از افراد ثروتمند يا كارگزاران حكومتي بوده‌اند. از ديگر ويژگي‌هاي اين محله قديمي سكونت افراد كليمي و زرتشتيان است كه به‌دليل نزديكي به بازار، موقعيت آنجا را مناسب براي سكونت مي‌دانستند.

مردمان محله عودلاجان با گويشي متفاوت از گويش كنوني تهران به نام «رازي» يا «راجي» صحبت مي‌كردند. در اين گويش كهن، محل تقسيم آب را «آو-دراجين» مي‌گفتند. «آو» در معناي آب، «دراجيدن» به‌معناي تقسيم كردن آب و «ان» به‌عنوان پسوند مكان به كار مي‌رفته است. در گذر زمان آودراجين تحول يافته و به عودلاجان تبديل شده است. عودلاجان كهن داراي دو چشمه در بالا و پايين محله بوده است. اين محله به واسطه قرار گرفتن در ارتفاع و تسلط بر محله‌هاي جنوبي و تقسيم و بخش‌بندي آب نهر‌ها، به اين نام شهرت پيدا كرده است. 

خانه مهربان در نقشه‌هاي قديمي بازمانده از گذشته به افراد مختلفي نسبت داده شده است. در نقشه اوت كرشيش كه معلم اتريشي دارالفنون بود، به محب‌علي‌خان خلج از رجال دوره قاجار تعلق داشته؛ اما در دوره‌اي ديگر در نقشه يكي ديگر از معلمان دارالفنون با نام عبدالغفار نجم‌الدوله به يكي از همسران ناصرالدين شاه به نام زبيده خاتون نسبت داده شده است. 

خانه مهربان طبق برخي روايت‌ها به يكي از همسران ناصرالدين شاه به نام زبيده خاتون نسبت داده شده است

«زبيده گروسي» معروف به «امينه قدس»، از ميان دهقانان و روستاييان به دربار ناصرالدين شاه‌ راه پيدا كرد. او  طبق گفته باقي اهالي دربار، در آغاز كنيزي ساده بود كه به‌تدريج پله‌هاي ترقي را طي كرد. برخي از رجال و اهالي دربار به پيشرفت او حسادت مي‌ورزيدند؛ با اين وجود شاه به واسطه دقتش به او اعتماد ويژه‌اي داشت و صندوق‌خانه جواهرات خود را به وي سپرده بود. به همين جهت، به زبيده خاتون كه كم‌كم سوگولي ناصرالدين شاه شد، امين اقدس نيز مي‌گفتند. او در اواخر عمر خود از دو چشم نابينا شد و شاه به واسطه علاقه‌‌اش او را براي درمان به وين فرستاد. زبيده خاتون پس از ۶ ماه ناكام از درمان به ايران بازگشت. چند سال بعد وقتي زبيده خاتون بر اثر سكته قلبي درگذشت، ناصرالدين شاه بسيار سوگوار شد.

شخص ديگري كه خانه مهربان را به او نسبت مي‌دهند، محمد علي‌خان خلج از رجال دوره قاجار و فرستاده فتحعلي شاه به دربار عثماني براي از ميان بردن نقشه‌هاي روسيه بود. بسياري مي‌گويند شاه اين خانه را به واسطه خدماتش به او بخشيده است.

خانه مهربان پس از سال‌ها دست‌به‌دست شدن و جا‌به‌جايي، به دست زوجي با نام «مهربان‌منش» خريداري شد و نام اين زوج تا به امروز روي اين خانه كهن باقي مانده است. آن‌ها خانه خود را وقف خانه سالمندان كهريزك كرده بودند؛ به همين جهت زيرزمين خانه براي بسته‌بندي كمك‌هاي مردمي مورد استفاده قرار مي‌گرفت. اين زوج مهربان پس از مرمت و بازسازي خانه در سال ۱۳۸۴ موفق به ثبت اين بنا در ليست آثار ملي ايران شدند؛ اما سال‌ها بعد به‌دليل عدم رسيدگي مناسب، مجددا به بازسازي نيازمند شد. در نهايت خانه مهربان در اوايل دهه ۹۰ توسط شهرداري تهران خريداري شد و امروز بخشي از اين خانه با هدف ترميم بافت تاريخي محله عودلاجان در اختيار «مديريت بافت و بناهاي تاريخي شهرداري تهران» قرار دارد.

معماري خانه مهربان

خانه مهربان در زميني به مساحت ۹۰۰ متر و زيربناي ۵۳۰ متر مربع احداث شده است. اين خانه در دو طبقه ساخته شده و داراي زيرزمين (طبقه اول) و دو حياط در بخش‌هاي شمالي و جنوبي است. مي‌توان از طريق‌ پلكان‌هاي واقع در حياط نيز به زيرزمين رسيد. اين بنا يادگاري از معماري عصر پهلوي اول است. در گوشه كنار اين خانه تزييناتي همچون گچ‌بري‌ها، طاق‌نماهاي هلالي، گره‌چيني آجري و چوبي وجود دارد كه ارزش اين بنا را دو چندان مي‌كنند.

در ساخت بناي خانه مهربان از مصالحي همچون سنگ و چوب استفاده شده است و ديوارهاي آن خشتي است. سقف اين خانه از چوب بسيار ارزشمند صندل ساخته شده كه بسيار سبك است. نماي خانه نيز با گچ كار شده است. در معماري خانه مهربان، همچون خانه‌هاي هم‌عصر خود، ايواني بزرگ مشرف به حياط و حوضي زيبا در وسط ديده مي‌شود. اتاق مركزي خانه به‌عنوان شاه‌نشين مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. علاوه بر اين خانه مهربان از بخش‌هاي ديگري همچون اتاق زمستاني، سرداب، كرسي‌خانه، دو اتاق مهمان‌پذير، بهارخواب و ايوان جنوبي تشكيل شده است. 

تور مجازي خانه تاريخي مهربان

با همه‌گيري شرايط كرونا خانه تاريخي زيبا همچون بسياري ديگر از مكان‌هاي تاريخي، امكان بازديد مجازي را نيز فراهم آورده است. با طراحي اين تور مجازي، امكان بازديد از اين خانه زيبا از هر نقطه جهان و در هر ساعتي از شبانه‌روز امكان‌پذير است. شما مي‌توانيد با مراجعه به آدرس vtour.tehran.ir/mehrabanhouse از قسمت‌هاي مختلف خانه تاريخي مهربان در بافت قديمي عودلاجان بازديد كنيد. 

اطلاعات بازديد از خانه مهربان

بخشي از خانه تاريخي مهربان به‌عنوان مركز مديريت بافت بناهاي تاريخي تهران مورد استفاده قرار مي‌گيرد و در اختيار دانشگاه تهران است؛ اما بازديد از ساير بخش‌ها براي عموم آزاد است. البته بازديد از ديگر بخش‌هاي اين خانه نيز فقط در روزهاي غير تعطيل و ساعات اداري امكان‌پذير است. براي بازديد از اين مكان تاريخي بايد ورودي پرداخت كنيد. با توجه به شرايط همه‌گيري كرونا حتما پيش از مراجعه حضوري از طريق شماره‌هاي موجود، ساعت‌ها و امكان بازديد را استعلام كنيد.