آيا تا به حال به اين فكر كرده‌ايد كه چرا اسم تهران، تهران است؟ يا اصلا به اين فكر كرده‌ايد كه اسم محله‌هاي تهران از كجا آمده؟ اگر جواب اين سوال‌ها برايتان جذاب است، اين پست را تا انتها بخوانيد.

وجه تسميه تهران؛ طهران، طاهران يا مكان گرم؟!

روايت‌هاي مختلفي براي نام تهران وجود دارد و نظرات مختلفي براي ريشه آن مطرح شده است. در بسياري از منابع مانند كتاب تهران قديم اثر جعفر شهري، ذكر شده كه نام تهران متشكل از دو كلمه ته (پايين) و ران (دامنه) است و از آنجايي كه اين شهر در پايين دامنه كوه‌هاي البرز قرار دارد، نامش معناي پايين دامنه مي‌دهد. مرحوم سعيد نفيسي در آثار خود ذكر كرده كه در گذشته مردم اين ناحيه براي پناه گرفتن در برابر جنگ و حملات، به زيرزمين‌ها پناه مي‌بردند و نام تهران از دو واژه ته يعني زير و ران بن مضارع راندن تشكيل شده است و به عبارتي مي‌توان گفت در مواقع اضطرار به ته ميراندند!

اما وجه تسميه‌اي ديگر كه رواج بيشتري دارد، متعلق به مرحوم كسروي است، وي معتقد بود نام تهران از دو واژه ته (به معني گرم) و ران (به معني مكان) تشكيل مي‌شود و بر اين اساس نام تهران به معني جاي گرم است. همانطور كه ريشه نام شميران معني جاي سرد و خنك دارد (شمي: سرد).

در برخي منابع، نام تهران ريشه‌اي فارسي دارد و نامش را به عطارد يا تير نسبت مي‌دهند. برخي نيز معتقدند شخصي كه با آبادسازي تهران همت گماشته، تيرداد نام داشته است و بر همين اساس نام تيران را بر اين منطقه نهاده‌اند كه به مرور به تهران تغيير يافته است.

حسين قلي خان ايلخاني مدتي در ري و شميرانات ساكن بوده و در نوشته‌هاي خود مردم تهران را مردمي طهيرالچهره معرفي كرده است كه هميشه جامه‌هاي پاكيزه بر تن مي‌كنند، آب و هواي خوب و تميز مصرف مي‌كنند و آداب‌دان هستند. به همين ترتيب اين ناحيه را طهيران ناميدند و سپس به "طهران" معروف شد. گروهي نيز معتقدند در گذشته‌هاي دور، تيره‌اي از خاندان طاهري خراسان در اين منطقه ساكن بودند و نام تهران به ريشه طاهرانبرمي‌گردد.

ريشه نام محلات قديمي تهران

تهران محلات مختلفي دارد كه نام هر كدام از آن‌ها را كه ريشه‌يابي كنيم، به اطلاعات جالبي مي‌رسيم. نام هر محله، تاريخ جالبي را در پس خود دارد و اغلب آن‌ها از نام يك شخصيت برجسته تاريخي گرفته شده‌اند. در ادامه وجه تسميه محلات تهران را شرح داده‌ايم.

•    محله منيريه: محله مُنيريّه يكي از محلات قديمي تهران به شمار مي‌رود كه در دوره قاجاريه از بخش‌هاي اعيان‌نشين تهران محسوب مي‌شده است. ريشه نام اين محله اصيل از نام منير السلطنه مادر كامران ميرزا پسر ناصرالدين‌شاه و نايب‌السلطنه او، منتج مي‌شود. منير السلطنه در عمارت منيريه كه در گذشته در اين محله قرار داشت، ساكن بود.

•    كامرانيه: زمين‌هاي محله كامرانيه در گذشته ابتدا متعلق به ميرزا سعيد خان انصاري، وزير امور خارجه ناصرالدين‌شاه بود اما بعدها كامران ‌ميرزا، فرزند ارشد ناصرالدين‌شاه، زمين‌هاي جماران و حصار بوعلي را خريد و به تصرف خود درآورد. كامران ميرزا در اين منطقه كه در نزديكي كاخ صاحبقرانيه قرار داشت، باغ و اقامتگاه تابستاني براي خود ساخت و نامش را كامرانيه ناميد.

•    آجودانيه: فردي به نام آقا رضا آجودان مخصوص اقبال‌السلطنه، عكاس‌باشي وزير قورخانه بوده به پاس خدماتش، نامش را بر محله آجودانيه در شمال شهر تهران گذاشته‌اند.

•    اميريه: نامش را از نام اميركبير ميرزا نايب السطلنه مي‌گيرد.

•    اختياريه: فردي به نام غلامحسين غفاري صاحب اختيار وزير مخصوص امين خلوت و وزير دربار اعظم بوده است و امروزه نامش بر محله اختياريه گذاشته شده است.

•    فرمانيه: محله فرمانيه تهران نامش را از نام شاهزاده عبدالحسين ميرزا فرمان فرما نخست‌وزير سال‌هاي پاياني دوران حكومت قاجاري برگرفته شده است. اين ناحيه تا مدت‌ها جزء املاك خاندان فرمان فرمائيان، از خانواده‌هاي ثروتمند تهراني بود

•    اميرآباد: نام محله امير آباد از نام اميرنظام اتابك اعظم مشهور به اميركبير منتج مي‌شود.

•    سليمانيه: محله سليمانيه يا اصفهانك تهران، نامش را از نام امير سلطان خان قاجار اسكندرلوي قوانلو عضد‌الملك خازن‌السلطنه برگرفته شده است.

•    يوسف آباد: نام محله يوسف آباد تهران با نام ميرزا يوسف آشتياني صدراعظم مستوفي الممالك هم ريشه است.

•    علي آباد: به عقيده بسياري از پژوهشگران پيشينه نام محله علي آباد به نام حاجي محمدعلي خان امين‌السلطنه آخرين صندوقدار ناصرالدين‌شاه مي‌رسد.

•    محموديه: گفته مي‌شود نام محله محموديه تهران از نام ميرزا محمودخان علامير احتشام‌السلطنه، دومين رئيس مجلس شوراي ملي گرفته مي‌شود.

•    اقدسيه: به باور برخي، زمين‌هاي اقدسيه در گذشته به صندوقدار ناصرالدين‌شاه تعلق داشت كه پس از اهداي اين اراضي به امينه اقدس ملقب به اقدس الدوله، همسر ناصرالدين‌شاه، به اين نام معروف شده است. البته برخي نيز معتقدند اين نام هيچ ربطي به امينه اقدس ندارد.

•    مسعوديه: نام محله مسعوديه تهران به نام مسعود ميرزا ظل‌السلطان يمين‌الدوله برمي‌گردد.

•    مجيديه: سلطان عبدالمجيد ميرزا عين‌الدوله صدراعظم اتابك اعظم دليل نام‌گذاري اين محله از تهران به حساب مي‌آيد.

•    جلاليه: وجه تسميه محله جلاليه تهران به نام سلطان حسين ميرزا جلال الدوله از فرزندان مسعود ميرزا ظل السلطان برمي‌گردد.

•    داووديه: نام اين محله از تهران منتسب به نام ميرزا داوود خان خواجه نوري پسر ميرزا آقاخان نوري اعتماد الدوله صدر اعظم است.

•    حكيميه: محله حكيميه تهران نامش را از نام ميرزا علينقي حكيم الممالك والي مشاورالسلطان گرفته است.

•    احتسابيه: نامش را از اسم محمدتقي خان احتساب الملك، پسر عبدالعلي خان اديب‌الملك مي‌گيرد.

•    جمشيديه: محله جمشيديه كه در شمال تهران قرار دارد و نامش را از نام جمشيد خان دولوقاجار مستشار اعظم مي‌گيرد.

•    جمشيد آباد: برخي نام اين محل را به ارباب جمشيد زردشتي منتسب مي‌دانند.

•    عباس آباد: نام محله عباس آباد از نام ملا عباس ايرواني صدر اعظم قاجاريان گرفته شده است.

•    نازي آباد: برخي به اشتباه معتقدند نام اين محل به دليل استقرار نظاميان نازي آلمان در آن به نازي آباد معروف شده است اما ريشه اصلي آن به پرندگاني كوچك به نام نازي (اليكايي) برمي‌گردد كه نازي آباد زيستگاه مناسبي براي آن‌ها محسوب مي‌شد.

•    جواديه: ميرزا سيد زين‌العابدين امام جمعه ظهيرالاسلام، نام پسر دومش ميرزا سيد جواد ظهيرالاسلام را بر اين ناحيه گذاشت.

•    حسن آباد: نام ميرزا حسن خان مستوفي الممالك پسر ميرزا يوسف آشتياني مستوفي الممالك صدر اعظم قاجاريان، دليل نام‌گذاري اين محله محسوب مي‌شود.

•    قاسم آباد: نام اين محله از تهران نيز از نام قاسم، پسر آقا محمد حسن صندوقدار، از روساي صندوق‌خانه زمان ناصرالدين‌شاه گرفته شده است.

•    تهرانپارس يا مجيد آباد: وجه تسميه تهرانپارس يا مجيد آباد به نام مجيد خان، پسر ميرزا محمد خان ابري حاجب الدوله مي‌رسد كه در جواني درگذشت.

•    مهرآباد: دوستعلي خان معير الممالك ملك اين منطقه را مهريه عروسش فاطمه خانم عصمت الدوله دختر ناصرالدين‌شاه و همسر اميردوست خان معيرالممالك قرار داد و همين دليل به مهرآباد معروف شد.

•    شمس آباد: محله شمس آباد كه امروزه محدوده هروي و مجيديه محسوب مي‌شود، نامش را از شاهزاده سلطان عبدالحميد ميرزا عضد الدوله ملقب به شمس الملك پسر سلطان عبدالمجيد ميرزا عين الدوله گرفته است.

•    شهرك غرب: از آنجايي كه اغلب مجتمع‌ها و ساختمان‌هاي مسكوني اين منطقه با طراحي مهندسين آمريكايي ساخته شده است، نام شهرك غرب را بر اين منطقه نهاده‌اند.

•    سيد خندان: سيد خندان به پيرمرد گشاده‌رو و خنده‌رويي اطلاق مي‌شده است كه با پيشگويي‌هاي درستش در بين مردم آن زمان معروف بوده است.

•    جماران: سه روايت متفاوت براي نام جماران وجود دارد، از طرفي اراضي اين منطقه متعلق به سيد محمدباقر جماراني از روحانيون دوره ناصرالدين‌شاه قاجار بوده است و از طرفي ديگر، برخي معتقدند در گذشته در كوه‌هاي جماران مارهاي زيادي زندگي مي‌كردند. جمر نيز به معني سنگ است و برخي نيز معتقدند نام جماران به دليل وجود سنگ‌هاي بزرگ در كوه‌هاي اين منطقه، انتخاب شده است.

•    پل رومي: پل رومي پل كوچكي بوده كه سفارت‌هاي تركيه و روسيه را به هم وصل مي‌كرده است. از نظر برخي از مردم نيز، نام اين محله از نام مولانا جلال‌الدين رومي گرفته شده است.

•    دركه: درباره علت دقيق نام دركه اطلاعات دقيقي در دست نيست اما بر اساس روايت برخي از مردم، به دليل كوهستاني بودن اين منطقه، روايت است كه در گذشته براي حركت در برف از كفش‌هايي به نام "درگ" استفاده مي‌شده است.

•    دزاشيب: وجه تسميه محله دزاشيب به قلعه‌اي بزرگ به نام آشِب مي‌رسد كه در اين منطقه در نزديكي تجريش قرار داشته است. در گذشته به اين محله دز آشوب و دزج سفلي گفته مي‌شد.

•    زرگنده: در اين محل سكه‌هاي طلا و اشيا قيمتي زيادي كشف شده و احتمال مي‌رود دليل نام‌گذاري‌اش همين باشد.

•    قلهك: ريشه نام قلهك به دو كلمه قله و ك مي‌رسد. قله معرب واژه كله، مخفف كلات يا قلعه به شمار مي‌رود. قلهك در گذشته آبادي مهمي بوده است كه محل تلاقي گذرگاه‌هاي ونك، شميران و لشگرك محسوب مي‌شده است.

•    نياوران: در ابتدا نام اين محله "گردوي" بوده است و بعدها در زمان سلطنت ناصرالدين‌شاه به نياوران تغيير پيدا كرد. نياوران از دو كلمه "نيا" به معني عظمت و قدرت و "ور" به معني صاحب ريشه مي‌گيرد و معني كاخ داراي عظمت دارد.

•    ونك: دو كلمه "ون" به معني درخت و حرف "ك" علامت صفت، تركيب نام محله ونك را تشكيل مي‌دهد.

•    پل چوبي: اين محله تاريخ بلندبالايي دارد؛ در گذشته براي دفاع از شهر، خندق‌هايي در اطراف دروازه‌هاي شهر حفر مي‌كردند كه دروازه شميران نيز يكي از آن‌هاست. براي عبور از روي اين خندق‌ها از پل‌هاي چوبي متعددي استفاده مي‌شد. امروزه از هيچ‌كدام از پل‌ها خبري نيست اما نامش همچنان تاريخ اين منطقه را با خود حمل مي‌كند.

•    شميران: شميران از دو واژه شمي يا سمي به معني سرد و ران به معني جايگاه منتج مي‌شود و به معني جايگاه سرد است. در گذشته قلعه‌هاي نظامي به نام قلعه شميران نيز در اين منطقه وجود داشته است.

•    گيشا: نام گيشا در گذشته كيشا بود و از تركيب نام بنيان‌گذاران اين منطقه به نام‌هاي كينزاد و شاپوري برگرفته شده است.

•    عودلاجان: عودلاجان يا اودلاجان محله‌اي قديمي در تهران است كه تورهاي تهران‌گردي زيادي با عنوان تور عودلاجان در ايام مختلفي از سال، علاقه‌مندان را به ديدن اين محله تاريخي مي‌برد. اين محله از خيابان خيام تا ناصر خسرو و پامنار و ميدان توپخانه را در برمي‌گيرد. در گذشته اين ناحيه به همراه ناحيه سنگلج، محل تقسيم آب و فرستادن آب به ساير نقاط تهران بوده‌اند. مرحوم كريمان عودلاجان را معرب كلمه اودلاجان مي‌داند. اين واژه از دو بخش "اُو" به معني آب و دلاجان، دراجيدن، دلاجيدن و به معني تقسيم كردن آب تشكيل شده است.

•    سنگلج: سنگلج نيز در كنار عودلاجان از سرچشمه‌هاي اصلي آب بوده است و از تركيب دو كلمه سنگ و رج (به معني رج بندي و تقسيم آب با پاره‌هاي سنگ) تشكيل مي‌شود.

•    چاله ميدان: اين محل در دوران صفويه محل برداشت خاك و گودبرداري جهت حصاركشي بود و چاله‌ها و گودال‌هاي زيادي به همين دليل در آن وجود داشت.

•    فرحزاد: به دليل وجود آب و هواي مطبوع و فرح‌بخش، مي‌توان گفت كه اين مكان را فرحزاد ناميده‌اند.