همه چيز در مورد بازار تهران
يكي از مهمترين مكانهاي اقتصادي تهران، بازار بزرگ تهران است. در اين نوشته ميخواهيم به هر چيزي كه لازم است در مورد اين قلب تپنده تهران بدانيد بپردازيم.
بازار تهران همه چيز را در خود جاي داده است؛ از سرا و تيمچه تا پاساژهاي چند طبقه شيك، از رستوران سنتي تا فست فود، كاروانسرا، پياده راه، كالسكه و... كه هر نوع سليقهاي را راضي نگه ميدارد و به همين دليل از قشر متوسط و ضعيف جامعه تا افراد ثروتمند گذرشان به اين منطقه از تهران ميافتد. از آنجا كه بازار بزرگ يكي از جاهاي ديدني تهران است، در اين مقاله از كجارو قصد داريم اطلاعات جامعي از آن را در اختيارتان قرار خواهيم داد.
معرفي بازار بزرگ تهران
بازار بزرگ تهران از مراكز اقتصادي و تاريخي مهم پايتخت و از جذابترين مراكز خريد تهران است كه در سال ۱۳۵۶ در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيد. اين بازار كه وسعت آن به حدود ۱۰۵ هكتار ميرسد، به فروش انواع كالاها اختصاص دارد و شامل مجموعهاي از خردهفروشها، عمدهفروشها، كارگاههاي توليدي، انبارهاي كالا و... ميشود. در واقع بسياري از كارگاههاي توليدي در بازار تهران نمايندگي دارند و از همين رو اين محل مركز اصلي توزيع كالا در داخل كشور به حساب ميآيد.
با وجودي كه بازار تهران، مهمترين و اصليترين محل خريدوفروش كالا در ايران محسوب ميشود، بناهاي قديمي و رستورانهاي متعددي را در خود جاي داده است كه بازديد از آنها خالي از لطف نيست؛ ضمن اينكه برگزاري برنامه خاص بازاريها نيز بهانه ديگري براي علاقهمندان است تا سري به اين بازار بزنند.
بازار بزرگ تهران كجاست؟
بازار بزرگ تهران در منطقه ۱۲ پايتخت در استان تهران قرار دارد و از جنوب به خيابان مولوي، از شرق به خيابان مصطفي خميني (سيروس)، از شمال به خيابان پانزده خرداد و از غرب به خيابان خيام منتهي ميشود. چهارراه مولوي، ميدان محمديه و چهارراه سيروس در تقاطع اين خيابانها قرار گرفتهاند.
آدرس بازار بزرگ تهران: تهران، ميدان پانزده خرداد، بازار بزرگ تهران (نمايش روي نقشه)
ساعات كاري بازار تهران
بازار تهران روزهاي شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۸:۳۰ صبح تا ۱۷ باز است؛ هرچند بخشهاي خارجي بازار تا ساعت ۲۰ فعاليت ميكنند. در روزهاي پنجشنبه مغازههاي داخل بازار تا ساعت ۱۴ و مغازههاي بيرون بازار تا ساعت ۱۷ مشغول به كار هستند. بهترين زمان براي بازديد از بازار، ساعات اوليه صبح است كه بازار خلوتتر است. بازار تهران در روز جمعه و تعطيلات رسمي بسته است و فقط برخي پاساژها واقع در انتهاي خيابان اصلي بازار باز هستند.
خط مترو بازار تهران
بهترين وسيله نقليه براي دسترسي به بازار تهران، مترو است؛ چراكه بازار در محدوده طرح ترافيك قرار دارد و حتي در روزهاي تعطيل هم ترافيك سنگيني در اين منطقه حكمفرما است.
مترو، بهترين وسيله نقليه براي دسترسي به بازار تهران است
ايستگاه مترو پانزده خرداد، بهترين گزينه است كه فاصله چنداني با بازار ندارد و با يك پيادهروي كوتاه ميتوانيد به آن برسيد. براي اين منظور بايد سوار خط يك متروي تهران (تجريش-كهريزك) شويد يا خط خود را به اين خط تغيير دهيد.
با اين حال، براي رفتن به بازار بزرگ تهران انتخابهاي ديگري همچون استفاده از ماشين شخصي، اتوبوس و تاكسي نيز پيش روي شما است.
ماشين شخصي: اگر از ماشين شخصي استفاده ميكنيد، از طريق خيابان خيام، مولوي، پانزده خرداد و مصطفي خميني ميتوانيد خود را به بازار برسانيد. براي رفتن با ماشين شخصي به بازار بايد مجوز ورود به طرح ترافيك داشته باشيد و بهدليل نبود پاركينگ، چارهاي نداريد جز اينكه در كوچه پس كوچهها جاي پارك پيدا كنيد.
تاكسي: تاكسيهاي خطي زيادي از جاهاي مختلف شهر مثل ميدان انقلاب، فاطمي، آزادي و... به مقصد گلوبندك حركت ميكنند كه شما را سريعتر به محدوده بازار ميرسانند.
اتوبوس: اگر از بيآرتي پايانه آزادي-خاوران استفاده ميكنيد، بايد در ايستگاه چهارراه مولوي پياده شويد و از اين طريق خود را به بازار برسانيد.
تاريخچه بازار بزرگ تهران
بازار امروزي تهران بقاياي به جا مانده از دوران قاجار است؛ هرچند اختلافنظرهايي راجع به زمان و نحوه ساخت آن وجود دارد. برخي بر اين باورند كه ناصرالدين شاه موسس بازار تهران است و عدهاي آن را حاصل كار شاه طهماسب صفوي ميدانند. سر توماس هربرت، جهانگردي انگليسي بود كه در سفرنامه خود از بازاري صحبت ميكند كه در عهد صفوي (۱۱۰۸ هجري قمري) وجود داشته است و اين طور به نظر ميرسد كه در اين دوران بازار روباز بوده است و سپس در زمان ناصرالدين شاه مسقف ميشود. جالب است بدانيد كه بازار بينالحرمين در دوره محمدشاه قاجار و بازار كفاشها و سراي امير در دوره ناصرالدينشاه ساخته شدهاند.
بازار تهران علاوه بر اهميت اقتصادياش، در دوران قاجار و پهلوي نقش مهمي در تحولات فرهنگي، سياسي و اجتماعي داشت. حضور پررنگ بازاريها را ميتوان در دوره مشروطيت ديد كه عليه دولت ايستادند و با مردم همراه شدند و در مسجد امام تحصن كردند. در اتفاقات پيش از انقلاب اسلامي نيز كسبه بازار به مردم پيوستند و در اين پيروزي دست داشتند.
با گذر زمان و تغيير نيازهاي اجتماعي، برخي بخشهاي بازار مثل بازار توتون فروشها اهميت خود را از دست دادند و برخي بخشها مثل بازار زرگرها و حلبيسازها كوچكتر شدند. سه كاروانسراي تاريخي از جمله كاروانسرا گلشن شكن نيز در بازار وجود دارد كه به مغازه و حجره تبديل شدهاند.
دوره صفوي
شاه طهماسب در رفت و آمدهايش به شهر ري براي زيارت حضرت عبدالعظيم (ع)، به تهران علاقهمند ميشود و دستور ميدهد حصاري دور شهر بسازند كه به حصار طهماسبي معروف شد. پس از آن، چهار محله در تهران تشكيل شد كه يكي از آنها بازار ناميده ميشد. در آن روزگار خندقي بين شهر و قلعه حكومتي وجود داشت كه در يك طرف آن بساط دكهها، حجرهها و دستفروشان به راه افتاد و بازار خندق به وجود آمد كه در عهد صفويه و زنديه با همين نام شناخته ميشد و مورد توجه شاهان بود. بسياري از پژوهشگران با تكيه بر همين حصار كه در نزديكي بازار تهران بوده است، هسته اوليه اين بازار را در دوره صفويه ميدانند.
دوره قاجار
با شروع حكومت قاجارها، تهران بهعنوان پايتخت انتخاب و توجه به بازار بزرگ شهر نيز بيشتر شد. آقا محمدخان قاجار با بازسازي دالانها، حجرهها و ساير بخشها، به رونق اين بازار كمك كرد؛ بهطوري كه فروشندگان و خريداران زيادي راهي اين مكان شدند. در دوران فتحعليشاه، يك مسجد جامع در حوالي بازار ساخته شد. با اينكه آن زمان محلهها براي خود بازارچه و بازار داشتند؛ بازار اصلي شهر از دروازه شاه عبدالعظيم تا مسجد جامع امتداد داشت. در همين دوران بود كه بازار از سمت غرب و شمال غرب گسترش يافت و بازار مروي، چهار سوق بزرگ و كوچك و چهل تن ساخته شدند. بازار بينالحرمين در عهد محمدشاه قاجار به اين بازار اضافه شد.
با روي كار آمدن ناصرالدين شاه، علاوه بر سازماندهي وروديهاي بازار، يك ورودي اصلي با عنوان «بازار بزرگ» طراحي شد. ساختوسازهاي زيادي همچون ايجاد سراي امير، بازار امير و بازار كفاشها در دوره اين پادشاه اتفاق افتاد؛ ضمن اينكه بازارچههايي نظير بازارچه معير و قوامالدوله در اطراف آن ساخته شد. در نزديكي بازار امروزي، تيمچهها و بازارچههايي وجود داشت كه بقاياي برخي از آنها مثل تيمچه صدراعظم و بازار مروي هنوز وجود دارد.
بخشهاي مهم بازار تهران نظير بازار كفاشان، بازار عباسآباد، بازار زرگرها، بازار چهار سوق بزرگ، بازار آهنگران، بازار مسگران و... از دوره قاجار هستند.
بخشهاي مهم بازار تهران همچون بازار چهار سوق بزرگ و بازار مسگران در عصر قاجار ساخته شدند
با همه اين اوصاف به نظر ميرسد كه پايه و اساس بازار امروزي به عصر قاجار برميگردد؛ هرچند روايتهاي مختلفي درباره نحوه تكميل بازار مطرح شده است؛ بهطوري كه برخي پادشاهان قاجار و برخي وقف زمين و خانه از جانب مردم و بازاريان را عامل اصلي توسعه بازار ميدانند.
از نويسندگان و مورخاني كه در عهد ناصري از بازار تهران ديدن كردهاند، ميتوان به جرج كرزن اشاره كرد كه بهقول او، همه چيز از اجناس ايراني تا برخي مصنوعات اروپايي در اين بازار يافت ميشد.
دوره پهلوي
در دوره پهلوي، با شكلگيري مدرنيته و ساخت بازارچهها، كاركرد سنتي بازار تهران در امور اجتماعي و فرهنگي و حتي اقتصادي تاحدي روندي نزولي پيدا كرد؛ هرچند در كودتاي ۲۸ مرداد ردپاي آن ديده ميشد. امروزه بازار بزرگ تهران فقط كاركرد اقتصادي خود را حفظ كرده است و يكي از بهترين مكان هاي ديدني استان تهران براي گردشگري به شمار ميرود.
كاركردهاي بازار تهران
براي بازار تهران ميتوان چهار كاركرد مشخص كرد كه در ادامه توضيح مختصري راجع به آنها ميدهيم.
كاركرد اقتصادي: از آنجا كه خريدوفروش، بخش اساسي بازار را تشكيل ميدهد، اين جنبه را ميتوان مهمترين كاركرد بازار دانست.
كاركرد اجتماعي-فرهنگي: فضاي ساختاري و معماري بازار، فرهنگ غني آن را نشان ميدهد؛ ضمن اينكه قسمتهاي مختلف بازار باعث ايجاد ارتباط بين اقشار مختلف مردم و افراد شاغل در بازار ميشود.
كاركرد مذهبي: ارتباط محكمي بين بازاريها و روحانيت وجود داشته است و خمس و زكات خود را به آنها پرداخت ميكردهاند. علاوه بر اين، از مهمترين مكانهاي بازار، مساجد و مدارس بودهاند كه همين امر از ارتباط عميق بازار با نهاد دين حكايت دارد. برنامههاي مذهبي هم بخش مهمي از اتفاقات بازار تهران هستند كه در ايام مختلف بهخصوص ماه محرم برگزار ميشوند. غذاهاي نذري بازار نيز تفاوت دارند كه سيبزميني پخته با نان و گلپر از معروفترين آنها است. علاوه بر اين، مراسم حلواپزان روز تاسوعا كه در چهارراه گلوبندك برپا ميشود، شهرت زيادي پيدا كرده است.
كاركرد سياسي: بازار تهران در طول تاريخ معاصر نيروي فعالي در جهت مخالفت يا موافقت با قدرتهاي سياسي حاكم بوده است.
معماري و ساختار بازار تهران
بازار بزرگ تهران درست مثل ساير بازارهاي ايران از طاقهاي ضربي، راهروهاي متعدد و باريك، گنبد و... تشكيل شده است و با اينكه به مرور زمان دستخوش تغييرات زيادي شده است؛ هنوز هم برخي بخشهاي قديمي و زيباي آن پابرجا هستند. در اين بخشهاي قديمي ميتوانيد شاهد طاقهاي ضربي و گنبدهايي باشيد كه به زيبايي هرچه تمامتر خودنمايي ميكنند؛ بهخصوص روزنهها و سوراخهاي موجود در طاقها و گنبدها كه هم نور فضاي داخلي را تامين كرده و هم به گردش هوا كمك ميكنند.
مساحت بازار تهران امروزي به بيش از ۱۰۰ هكتار ميرسد؛ هرچند از ابتدا اينچنين نبود و بر حسب نيازها و مقتضيات زمان در دورههاي تاريخي مختلف بهشكل امروزي درآمد. به همين دليل، نميتوان سبك معماري دقيق و خاصي براي آن مشخص كرد؛ هرچند نشانههاي معماري تهراني در بيشترين بخشهاي آن به چشم ميخورد. البته بخشهاي آسيبديده يا جديد بازار، معماري خاصي ندارند و از مصالح جديد براي آنها استفاده شده است.
همان طور كه ذكر شد، بازار تهران بهتدريج توسعه يافت و بهدليل گرماي تابستان، بخشهايي از آن مسقف شد و در ادامه فضاهاي جديد خدماتي نظير قهوه خانه، حمام، مسجد، زورخانه، حسينيه و سقاخانه در دل بازار شكل گرفت.
راستههاي بازار نيز به مرور اضافه شدند كه هركدام به فروش كالاي ويژهاي اختصاص داشتند؛ ضمن اينكه به تكيه، حمام و مسجد مجهز بودند و اعياد و عزاداريهاي مخصوص به خود را داشتند؛ بهطوري كه براي جلب توجه مردم، بين راستهها رقابت شديدي حكمفرما بود. معماري سنتي بازار تهران داراي دو راسته بسيار مهم است كه در محل تقاطع آنها، چهارسوق بازار بزرگ قرار دارد. محور شمالي، جنوبي، شرقي و غربي چهارسوق بهترتيب به خيابانهاي پانزده خرداد، مولوي، خيام و مصطفي خميني ختم ميشود. چهار سوق بزرگ، فضايي هشت ضلعي دارد كه قدمتش به سال ۱۲۲۲ هجري قمري ميرسد و شامل گنبد مدور كوتاهي با گچكاري زيبا است.
در حال حاضر بازار امير، چهارسوق بزرگ، سر در سبزه ميدان و قسمتهاي مربوط به مسجد جامع، از بخشهاي قديمي بازار تهران هستند.
بخش هاي مختلف بازار تهران
بازار تهران داراي چند ورودي است كه از مسيرهاي مختلفي ميتوانيد به آن برسيد. اگر از ايستگاه متروي ۱۵ خرداد پياده شديد، بهسمت سبزهميدان حركت كنيد. اين مسير نيز جذابيتهاي خودش را دارد و فروشندگاني را خواهيد ديد كه به فروش آجيل و خشكبار و... مشغول هستند. از جلوي بازار رضا هم عبور ميكنيد كه به فروش پوشاك زنانه اختصاص دارد. اگر ميخواهيد از خيابان مصطفي خميني به بازار برويد، كافي است وارد بازار سرپولك شويد كه شما را به بخش شرقي بازار ميرساند. بخشهاي مختلف بازار تهران به اختصار به اين شرح هستند:
سراها: ابوتراب، اسلامي، اميركبير، بوعلي، تهرانچي، جواهريان، دالاندراز، دلگشا، شيخ جعفر، قدياني، كرباسي، گلشنشكن، مصباح، مهديزاده، ميرزا اسماعيل، نو قزوينيها، وزيري، يزديها و...
پاساژها: احمدي، آزادي، اسلاميه، ايرانيراق، جعفري، دربنده، شمس، صدقياني، كاووسي، مهتاش، وحدت، مهدي و...
بازار و بازارچه: امير، بينالحرمين، خليج فارس، دروازه نو، زرگرها، عباسآباد، كيلوئيها، مسجد جامع، مسگرها، نجارها و...
مركز و مجتمع تجاري: ايران، پوشاك كويتيها، توحيد، خيام، سرپولك، قائم، گلستان، ميلاد و...
تيمچهها: حاجي ابوتراب، باوفا، فرد، حاجب الدوله، توجه، ملاعلي كني
برچسب: ،